Człowiek jest istotą narracyjną. Od momentu, gdy zaczynamy rozumieć siebie i świat, opowiadamy historie – zarówno te, które tłumaczą naszą przeszłość, jak i te, które określają, kim jesteśmy teraz. Filozofia i psychologia od dawna zajmują się pytaniem, na ile te narracje są prawdziwe, czy nas wspierają, czy raczej ograniczają, i czy w ogóle warto się nimi przejmować.
Już w starożytnej Grecji Sokrates nawoływał do samopoznania, uważając, że tylko przez refleksję nad sobą możemy dojść do prawdy. Platon sugerował jednak, że to, co uważamy za rzeczywistość, jest jedynie cieniem na ścianie jaskini – nasza historia o nas samych może być równie iluzoryczna. Stoicy, zwłaszcza Marek Aureliusz i Epiktet, podkreślali, że rzeczy same w sobie nie mają znaczenia, dopóki nie nadamy im interpretacji, a to, jak o sobie myślimy, zależy głównie od naszych wewnętrznych filtrów.
Współczesna psychologia idzie jeszcze dalej. Teoria narracyjna w psychoterapii zakłada, że nasze „ja” nie istnieje w oderwaniu od opowieści, którą sobie o sobie snujemy. Jerome Bruner, psycholog kognitywny, podkreślał, że konstruujemy swoją tożsamość na podstawie doświadczeń, ale nie przekładamy ich bezpośrednio – selekcjonujemy fakty, dodajemy emocje, filtrujemy je przez wcześniejsze przekonania. Możemy więc być bohaterem własnej historii, ale równie dobrze możemy być jej ofiarą – i to nie dlatego, że fakty się zmieniają, ale dlatego, że wybieramy sposób ich interpretacji.
Problem w tym, że żadna historia, którą sobie opowiadamy, nie jest całkowicie obiektywna. Psychoanaliza mówi o nieświadomych mechanizmach, które wpływają na naszą narrację – Freud opisał, jak przeszłe traumy kształtują nasze postrzeganie siebie, a Jung wskazywał, że archetypy, które nosimy w sobie, nieświadomie wpisują nas w określone role. Z kolei współczesna neuropsychologia sugeruje, że nasze wspomnienia są dalekie od obiektywności – każdorazowe ich przywołanie wiąże się z ich modyfikacją, co oznacza, że nasza historia o sobie samych jest nieustannie zmieniana przez nasze aktualne emocje i potrzeby.
Czy w takim razie warto w ogóle zastanawiać się nad sobą? Buddyjska filozofia podważa samo istnienie trwałego „ja”, sugerując, że przywiązanie do jakiejkolwiek tożsamości jest źródłem cierpienia. Jeśli każda narracja jest jedynie konstrukcją, to może najlepiej byłoby porzucić potrzebę definiowania siebie i po prostu doświadczać życia bez konieczności układania go w historię. Współczesny egzystencjalizm także podkreśla, że człowiek nie jest czymś skończonym, a raczej nieustannie staje się poprzez wybory, które podejmuje – narracja nie jest więc prawdą, lecz aktem kreacji.
Jednak nawet jeśli zdecydujemy się porzucić myślenie o sobie jako o stałej historii, to i tak nie możemy uciec od filtrów, przez które patrzymy na rzeczywistość. W psychologii poznawczej mówi się o schematach myślowych – jeśli całe życie wierzymy, że nie jesteśmy wystarczający, to każdy sukces będziemy postrzegać jako przypadek, a każdą porażkę jako potwierdzenie tego przekonania. Nawet jeśli świadomie próbujemy zmienić swoją narrację, nasze nieświadome mechanizmy obronne mogą podsuwać nam dowody na jej „prawdziwość”.
Ostatecznie więc pytanie nie brzmi, czy nasza historia o sobie jest prawdziwa, ale czy nam służy. Jeśli nasze narracje nas ograniczają, jeśli są zbudowane na lęku, poczuciu winy czy wstydzie, to być może warto je zmienić. Ale jeśli pozwalają nam żyć pełniej, działać odważniej i akceptować siebie, to nawet jeśli są tylko konstrukcją, mogą być konstrukcją wspierającą. Świadome podejście do własnej narracji nie polega na szukaniu „obiektywnej” prawdy, ale na wyborze takiej opowieści, która pozwala nam wzrastać. A jeśli żadna narracja nie wydaje się odpowiednia? Wtedy może warto po prostu przestać ją snuć i pozwolić sobie na doświadczenie życia bez potrzeby definiowania siebie – w pełnej, nieskrępowanej obecności, tak jak w momencie, gdy patrzymy w gwiazdy i na chwilę zapominamy, kim jesteśmy.
